Odszkodowanie za zakaz konkurencji: ZUS, podatek i księgowanie

Krótka odpowiedź: od odszkodowania za zakaz konkurencji wypłacanego byłemu pracownikowi po rozwiązaniu stosunku pracy nie odprowadza się składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, ale podatek dochodowy trzeba potrącić. Wyłączenie ze składek wynika z par. 2 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia o podstawie wymiaru składek i dotyczy wyłącznie zakazu z art. 101(2) Kodeksu pracy. Opodatkowanie wynika z tego, że art. 21 ust. 1 pkt 3 lit. d ustawy o PIT wprost wyłącza takie odszkodowania ze zwolnienia.

To rozejście się dwóch reżimów, składkowego i podatkowego, jest źródłem większości błędów w listach płac. Poniżej rozkładamy je na czynniki pierwsze, razem z 70 procent podatku, o którym pamięta niewiele działów kadr, i z rozliczeniem po stronie kontraktora na B2B.

Odszkodowanie za zakaz konkurencji a ZUS i podatek: zestawienie

Sytuacja	Składki emerytalne i rentowe	Podatek dochodowy
Zakaz po ustaniu stosunku pracy (art. 101(2) KP), wypłata po rozwiązaniu umowy	Nie stanowi podstawy wymiaru (par. 2 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia)	Tak, zaliczka pobierana przez byłego pracodawcę jako płatnika
Zakaz w czasie zatrudnienia (art. 101(1) KP), gdy strony umówiły się na wynagrodzenie	Tak, to zwykły przychód ze stosunku pracy	Tak, na zasadach ogólnych
Rata wypłacona jeszcze w trakcie trwania umowy o pracę	Tak, wyłączenie dotyczy byłych pracowników po rozwiązaniu stosunku pracy	Tak
Odszkodowanie ze spółki kontrolowanej przez Skarb Państwa lub samorząd, ponad limit	Nie stanowi podstawy wymiaru	70 procent zryczałtowanego podatku od nadwyżki (art. 30 ust. 1 pkt 15 PIT)
Zakaz konkurencji na kontrakcie B2B	Składki jak od działalności gospodarczej, bez odrębnej podstawy	Przychód z działalności, do tego VAT jako świadczenie usług

Czy od odszkodowania za zakaz konkurencji odprowadza się składki ZUS

Nie, jeżeli mówimy o odszkodowaniu wypłacanym byłemu pracownikowi po rozwiązaniu stosunku pracy na podstawie art. 101(2) Kodeksu pracy. Podstawą jest par. 2 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 18 grudnia 1998 roku w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, w brzmieniu z jednolitego tekstu ogłoszonego w Dz.U. 2025 poz. 316.

Przepis jest wąski i warto przeczytać go dosłownie. Wyłącza z podstawy wymiaru składek odszkodowania wypłacone byłym pracownikom po rozwiązaniu stosunku pracy, na podstawie umowy o zakazie konkurencji, o której mowa w art. 101(2) Kodeksu pracy. Trzy elementy tej definicji muszą wystąpić razem.

Pierwszy: odbiorcą ma być były pracownik. Drugi: wypłata ma nastąpić po rozwiązaniu stosunku pracy. Trzeci: podstawą ma być umowa z art. 101(2), czyli ta obowiązująca po ustaniu zatrudnienia, a nie z art. 101(1), czyli ta na czas trwania umowy.

Stąd wynikają dwie pułapki, na które kadry wpadają regularnie. Jeżeli firma wypłaci pierwszą ratę jeszcze w okresie wypowiedzenia, gdy stosunek pracy formalnie trwa, wyłączenie nie zadziała i rata wejdzie do podstawy wymiaru składek. Jeżeli natomiast strony umówiły się na dodatek za powstrzymanie się od konkurencji w czasie zatrudnienia, czyli w reżimie art. 101(1), to jest to normalny składnik wynagrodzenia i podlega składkom w całości. Wyłączenie z rozporządzenia po prostu go nie obejmuje.

Kwestia składki zdrowotnej rozstrzyga się jeszcze prościej. Były pracownik nie jest już pracownikiem, więc sama wypłata odszkodowania nie tworzy tytułu do ubezpieczenia zdrowotnego. Nie ma tytułu, nie ma składki.

Czy odszkodowanie za zakaz konkurencji jest opodatkowane

Tak, w całości. Ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych zwalnia co do zasady otrzymane odszkodowania, których wysokość lub zasady ustalania wynikają wprost z przepisów prawa pracy, ale robi od tego kilka wyjątków. Jednym z nich jest art. 21 ust. 1 pkt 3 lit. d, który z tego zwolnienia wyłącza odszkodowania przyznane na podstawie przepisów o zakazie konkurencji.

To wyłączenie jest wpisane do ustawy wprost, a nie wyinterpretowane, więc nie ma tu pola do dyskusji. Odszkodowanie z art. 101(2) Kodeksu pracy jest przychodem ze stosunku pracy i podlega opodatkowaniu na zasadach ogólnych, według skali podatkowej.

Płatnikiem jest były pracodawca. Art. 32 ust. 1 ustawy o PIT nakłada obowiązek obliczania i poboru zaliczek na zakłady pracy w odniesieniu do osób, które uzyskują od tych zakładów przychody ze stosunku pracy. Przepis mówi o osobach uzyskujących przychody, a nie o osobach zatrudnionych, więc rozwiązanie umowy nie zdejmuje z firmy roli płatnika. Zaliczkę pobiera się od każdej wypłacanej raty.

Kiedy wchodzi 70 procent zryczałtowanego podatku

To najbardziej kosztowna pułapka w całym temacie i dotyczy wyłącznie spółek z udziałem publicznym. Art. 30 ust. 1 pkt 15 ustawy o PIT nakłada 70 procent zryczałtowanego podatku na odszkodowania przyznane na podstawie przepisów o zakazie konkurencji, jeżeli zobowiązaną do zapłaty jest spółka, w której Skarb Państwa, jednostka samorządu terytorialnego, związek jednostek samorządu terytorialnego, państwowa osoba prawna albo komunalna osoba prawna dysponują bezpośrednio lub pośrednio większością głosów na zgromadzeniu wspólników albo na walnym zgromadzeniu.

Podatek nie obejmuje całej kwoty. Dotyczy tylko tej części odszkodowania, która przekracza wysokość wynagrodzenia otrzymanego przez podatnika z tytułu umowy o pracę lub umowy o świadczenie usług wiążącej go ze spółką w okresie sześciu miesięcy poprzedzających pierwszy miesiąc wypłaty odszkodowania.

Dwa szczegóły tego przepisu bywają przeoczane. Po pierwsze, obejmuje on nie tylko umowę o pracę, ale też umowę o świadczenie usług, więc kontrakt menedżerski na B2B zawarty ze spółką skarbową jest w tym samym reżimie. Po drugie, wystarczy pośrednie dysponowanie większością głosów, także na podstawie porozumień z innymi osobami, więc spółka córka spółki skarbowej również się łapie.

Rachunek jest prosty i brutalny. Członek zarządu spółki komunalnej zarabiał 30 000 zł miesięcznie, czyli 180 000 zł przez sześć miesięcy poprzedzających pierwszą wypłatę. Odszkodowanie za dwuletni zakaz wynosi 300 000 zł. Nadwyżka to 120 000 zł i od niej naliczane jest 70 procent, czyli 84 000 zł zryczałtowanego podatku. Pozostałe 180 000 zł rozlicza się na zasadach ogólnych.

Odszkodowanie za zakaz konkurencji a PIT-11

Wypłacone raty trafiają do informacji PIT-11 wystawianej przez byłego pracodawcę, w części dotyczącej przychodów ze stosunku pracy, razem z pobranymi zaliczkami. Ponieważ odszkodowanie nie stanowi podstawy wymiaru składek emerytalnych i rentowych, w PIT-11 nie pojawi się z tego tytułu kwota składek potrąconych ze środków pracownika. To zwykle pierwszy sygnał dla byłego pracownika, że rozliczenie zostało zrobione poprawnie.

Wyjątkiem jest odszkodowanie objęte 70 procent zryczałtowanym podatkiem. Podatek zryczałtowany z art. 30 nie jest zaliczką i nie łączy się z pozostałymi dochodami, więc wykazuje się go w PIT-8AR, a nie w PIT-11. Podatnik nie wykazuje tej części w swoim zeznaniu rocznym.

Jak wyliczyć odszkodowanie: brutto czy netto

Ustawowe minimum liczy się od kwot brutto. Art. 101(2) par. 3 Kodeksu pracy mówi o 25 procent wynagrodzenia otrzymanego przez pracownika przed ustaniem stosunku pracy przez okres odpowiadający okresowi obowiązywania zakazu. W praktyce bierze się wynagrodzenie brutto faktycznie wypłacone w okresie referencyjnym, razem z premiami, prowizjami i nadgodzinami.

Przykład. Pracownik przez ostatnie dwanaście miesięcy otrzymał 168 000 zł brutto wynagrodzenia zasadniczego i 24 000 zł premii, łącznie 192 000 zł. Roczny zakaz konkurencji kosztuje minimum 48 000 zł brutto, czyli 4 000 zł miesięcznie przez dwanaście miesięcy. Od każdej raty pracodawca potrąci zaliczkę na podatek, ale nie potrąci składek emerytalnych ani rentowych, więc kwota na koncie będzie wyraźnie wyższa niż przy tej samej kwocie brutto wypłaconej jako wynagrodzenie.

Warto zapisać w umowie wprost, że wskazana kwota jest kwotą brutto. Spory o to, czy strony umówiły się na netto, są częste i kończą się w sądzie pracy, który zgodnie z art. 101(2) par. 3 orzeka o wysokości odszkodowania. Więcej o samej konstrukcji klauzuli, formie pisemnej i skutkach jej złamania zebraliśmy na stronie o tym, jak działa zakaz konkurencji po ustaniu stosunku pracy.

Odszkodowanie za zakaz konkurencji a koszty uzyskania przychodu

Po stronie firmy wypłacającej odszkodowanie obowiązuje reguła ogólna. Kosztami uzyskania przychodów są koszty poniesione w celu osiągnięcia przychodów lub zachowania albo zabezpieczenia źródła przychodów, z wyjątkiem kosztów wymienionych w katalogu wyłączeń. Tak brzmi art. 22 ust. 1 ustawy o PIT i analogicznie art. 15 ust. 1 ustawy o CIT. Odszkodowanie za zakaz konkurencji nie figuruje w katalogu wyłączeń, a jego cel, czyli ochrona bazy klientów i informacji stanowiących o przewadze firmy, mieści się w zabezpieczeniu źródła przychodów.

Po stronie byłego pracownika sprawa jest mniej oczywista i uczciwie trzeba to powiedzieć wprost. Zryczałtowane koszty pracownicze przysługują za miesiące, w których podatnik uzyskiwał przychód ze stosunku pracy, a po rozwiązaniu umowy takich miesięcy już nie ma. Praktyka płatników bywa tu różna, a przepisy nie rozstrzygają tego jednym zdaniem. Jeżeli chodzi o odszkodowanie rozłożone na kilkanaście rat, warto wystąpić o interpretację indywidualną, zanim ustali się sposób naliczania zaliczek na cały okres.

Zakaz konkurencji na B2B: faktura, VAT i moment kosztu

Na kontrakcie B2B nie ma odszkodowania w rozumieniu Kodeksu pracy, jest wynagrodzenie za powstrzymanie się od konkurencji, ustalone swobodnie przez strony na podstawie art. 353(1) Kodeksu cywilnego. Zmienia to kwalifikację podatkową całkowicie.

Kluczowy jest tu art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy o podatku od towarów i usług, który do świadczenia usług zalicza wprost zobowiązanie do powstrzymania się od dokonania czynności lub do tolerowania czynności lub sytuacji. Powstrzymanie się od konkurencji jest więc usługą w rozumieniu VAT, a czynny podatnik VAT wystawia z tego tytułu fakturę i dolicza podatek według stawki podstawowej.

Dla kontraktora oznacza to comiesięczną fakturę wystawianą podmiotowi, z którym już nie współpracuje. To dokładnie ten rodzaj należności, który bywa opłacany najpóźniej, bo po stronie płatnika nikt jej już nie pilnuje. Jeżeli termin płatności mija, a przelew nie przychodzi, taką niezapłaconą fakturę można wystawić na sprzedaż i odzyskać gotówkę wcześniej zamiast czekać do skutku. Przy zakazie rocznym mówimy o dwunastu takich fakturach, więc opóźnienia potrafią się skumulować.

Warto też pamiętać o ryzyku, które z klauzulą konkurencyjną wiąże się na kontraktach cywilnoprawnych. Zapis skopiowany z umowy o pracę, z odwołaniem do 25 procent wynagrodzenia i do sądu pracy, staje się materiałem dowodowym w postępowaniu o ustalenie istnienia stosunku pracy. Opisaliśmy to szczegółowo przy okazji tego, na co patrzy inspektor podczas kontroli PIP przy umowie B2B.

Co sprawdzić, zanim podpiszesz

Zakaz konkurencji po ustaniu zatrudnienia to od kilku do kilkudziesięciu comiesięcznych przelewów do kogoś, kto już nie jest w firmie. Prawo przewiduje na wypadek ich wstrzymania jedną konkretną konsekwencję: art. 101(2) par. 2 Kodeksu pracy stanowi, że zakaz przestaje obowiązywać, gdy pracodawca nie wywiązuje się z obowiązku wypłaty odszkodowania. Firma traci wtedy ochronę, a spór o zaległe raty zostaje.

Z perspektywy osoby, która taką umowę ma przed sobą, najbardziej użyteczna informacja nie znajduje się w żadnym rejestrze. Chodzi o to, czy przelewy w tej firmie faktycznie przychodzą przez cały umówiony okres, czy trzeba się o nie upominać. Widać to w relacjach byłych pracowników, dlatego przed podpisaniem warto poświęcić chwilę na to, żeby sprawdzić pracodawcę od tej strony, na której umowa nic nie gwarantuje.

Stan prawny: Kodeks pracy, Dz.U. 2025 poz. 277; ustawa o PIT, Dz.U. 2026 poz. 592; ustawa o VAT, Dz.U. 2025 poz. 775; rozporządzenie o podstawie wymiaru składek, Dz.U. 2025 poz. 316; Kodeks cywilny, Dz.U. 2026 poz. 795.